Thuốc Thiamazole: Công dụng, Liều dùng & Chống chỉ định

Thiamazole (hay còn gọi là Methimazole) là một hoạt chất kháng giáp thuộc nhóm dẫn chất thioimidazole. Được sử dụng rộng rãi từ những năm 1950, Thiamazole nhanh chóng trở thành lựa chọn ưu tiên trong điều trị nội khoa cường giáp (đặc biệt là bệnh Basedow/Graves) nhờ hiệu lực mạnh và thời gian tác dụng kéo dài hơn so với Propylthiouracil (PTU). Biệt dược nổi tiếng nhất thế giới và tại Việt Nam là Thyrozol. Trong y học hiện đại, Thiamazole đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát các triệu chứng cường giáp trước khi phẫu thuật hoặc điều trị bằng iod phóng xạ, cũng như điều trị lâu dài để duy trì trạng thái bình thường của tuyến giáp.

Thiamazole ngăn chặn sự tổng hợp hormone tuyến giáp bằng một cơ chế tác động trực tiếp tại các tế bào tuyến giáp:

• Ức chế enzyme Thyroid Peroxidase (TPO): Đây là enzyme then chốt giúp oxy hóa ion iodide thành iod hoạt hóa, đồng thời gắn iod vào các gốc tyrosin của globulin tuyến giáp (thyroglobulin) để tạo thành monoiodotyrosin (MIT) và diiodotyrosin (DIT). Bằng cách khóa enzyme TPO này, Thiamazole ngăn không cho quá trình iod hóa tyrosin xảy ra.
• Ngăn chặn sự kết hợp: Thuốc cũng ức chế sự kết hợp của các gốc MIT và DIT để tạo thành thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3).

Lưu ý quan trọng: Thiamazole không có tác dụng ức chế hormone giáp đã được tổng hợp sẵn và lưu trữ trong nang giáp, cũng không ảnh hưởng đến lượng hormone giáp đang lưu hành trong máu. Do đó, hiệu quả hạ hormone giáp trên lâm sàng thường chỉ xuất hiện sau vài ngày đến vài tuần, khi lượng dự trữ hormone cũ đã cạn kiệt.

Thiamazole có đặc tính dược động học rất thuận lợi, cụ thể:

• Hấp thu: Thuốc được hấp thu nhanh chóng và hầu như hoàn toàn qua đường tiêu hóa sau khi uống. Sinh khả dụng rất cao, đạt khoảng 80 - 100%. Nồng độ đỉnh trong huyết thanh (Tmax) đạt được sau khoảng 1 đến 2 giờ.
• Phân bố: Thiamazole phân bố rộng khắp các mô trong cơ thể và đặc biệt tập trung nhiều ở tuyến giáp. Thể tích phân bố khoảng 0.5 L/kg. Điểm đặc biệt là thuốc hầu như không gắn kết với protein huyết tương (tỷ lệ gắn kết dưới 10%). Thuốc có thể đi qua hàng rào nhau thai và bài tiết qua sữa mẹ với nồng độ tương đương trong huyết thanh mẹ.
• Chuyển hóa: Thuốc được chuyển hóa chủ yếu ở gan thông qua hệ enzyme CYP450, tuy nhiên tốc độ chuyển hóa chậm hơn so với PTU.
• Thải trừ: Thiamazole được đào thải chủ yếu qua nước tiểu dưới dạng các chất chuyển hóa và khoảng 10% ở dạng nguyên vẹn. Thời gian bán thải (T1/2) của thuốc ở người bình thường là khoảng 5 - 6 giờ, và có thể kéo dài hơn ở bệnh nhân suy gan hoặc suy thận. Tuy nhiên, thời gian tác dụng của thuốc tại tuyến giáp kéo dài hơn rất nhiều (lên đến 24 giờ), cho phép người bệnh chỉ cần dùng 1 lần duy nhất mỗi ngày.

Thiamazole có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn, tuy nhiên người bệnh cần áp dụng một cách nhất quán (luôn uống cùng bữa ăn hoặc luôn uống lúc đói) để đảm bảo nồng độ thuốc hấp thu vào máu được ổn định.

• Thức ăn và Đồ uống: Không có tương tác nghiêm trọng nào giữa Thiamazole với các loại thực phẩm thông thường. Tuy nhiên, bệnh nhân cường giáp nên hạn chế tiêu thụ quá nhiều thực phẩm giàu iod (như rong biển, hải sản, muối iod) vì iod dư thừa có thể làm giảm hiệu quả kháng giáp của thuốc.
• Rượu bia và Chất kích thích: Tránh sử dụng rượu bia trong quá trình điều trị vì cả cường giáp và Thiamazole đều có thể gây áp lực lên gan, việc dùng rượu bia sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương gan.
• Sữa và Cà phê: Không ảnh hưởng trực tiếp đến hấp thu Thiamazole, nhưng nên uống cách xa thời điểm dùng thuốc khoảng 1-2 tiếng để tránh các kích ứng dạ dày không mong muốn.

Mặc dù là thuốc điều trị hiệu quả, Thiamazole có thể gây ra một số tác dụng phụ (ADR) từ nhẹ đến nghiêm trọng cần lưu ý:

• Tác dụng phụ thường gặp: Phát ban, ngứa, nổi mề đay (thường nhẹ và tự hết hoặc kiểm soát được bằng thuốc kháng histamin); buồn nôn, nôn, rối loạn tiêu hóa nhẹ; đau khớp, đau cơ.
• Tác dụng phụ nghiêm trọng (Cần đi cấp cứu ngay):
  • Mất bạch cầu hạt (Agranulocytosis): Đây là phản ứng nguy hiểm nhất, thường xảy ra trong 3 tháng đầu điều trị. Biểu hiện bằng sốt cao đột ngột, đau họng nặng, loét miệng. Nếu gặp triệu chứng này, phải ngừng thuốc lập tức và đến viện kiểm tra công thức máu.
  • Độc tính trên gan: Gây viêm gan, vàng da, ứ mật. Cần chú ý các dấu hiệu như nước tiểu sẫm màu, vàng mắt, vàng da, mệt mỏi cực độ, đau bụng hạ sườn phải.
  • Viêm mạch máu, hội chứng giống lupus đỏ, viêm dây thần kinh.
• Xử trí quá liều: Chưa có chất giải độc đặc hiệu. Khi quá liều cấp tính, cần gây nôn hoặc rửa dạ dày, dùng than hoạt và điều trị triệu chứng, hỗ trợ nâng đỡ tổng trạng tại bệnh viện.

Thiamazole được chỉ định chính trong các trường hợp sau:

• Điều trị nội khoa tình trạng tăng năng tuyến giáp (cường giáp), đặc biệt là bệnh Basedow (Graves).
• Chuẩn bị cho người bệnh cường giáp trước khi tiến hành phẫu thuật cắt bỏ tuyến giáp hoặc điều trị bằng iod phóng xạ (131-I) để tránh cơn bão giáp.
• Điều trị xen kẽ hoặc hỗ trợ sau khi điều trị bằng iod phóng xạ cho đến khi phương pháp này phát huy tác dụng đầy đủ.
• Dự phòng cơn cường giáp bộc phát ở bệnh nhân có tiền sử cường giáp tiềm ẩn trước khi chụp X-quang có dùng chất cản quang chứa iod.

Liều lượng Thiamazole phải được cá thể hóa dựa trên mức độ nghiêm trọng của bệnh cường giáp và cần được theo dõi sát sao bởi bác sĩ:

Liều dùng cho người lớn

• Liều khởi đầu (tùy mức độ cường giáp):
  • Cường giáp nhẹ: 15 mg/ngày (chia làm 3 lần hoặc uống 1 lần).
  • Cường giáp vừa: 30 - 40 mg/ngày.
  • Cường giáp nặng: 60 mg/ngày.
• Liều duy trì: Khi chức năng tuyến giáp trở về bình thường (thường sau 4 - 8 tuần), liều giảm dần xuống còn 5 - 15 mg/ngày, uống 1 lần vào buổi sáng sau ăn.
• Thời gian điều trị: Thường kéo dài từ 12 đến 24 tháng đối với bệnh Basedow để đạt được tỷ lệ lui bệnh cao nhất.

Liều dùng cho trẻ em

• Liều khởi đầu: 0.4 mg/kg thể trọng/ngày, chia làm nhiều lần.
• Liều duy trì: Khoảng 1/2 liều khởi đầu, điều chỉnh theo đáp ứng lâm sàng.

Đối tượng đặc biệt

• Người cao tuổi: Nên dùng liều thấp nhất có hiệu quả vì nguy cơ tích lũy thuốc cao hơn.
• Suy gan/Suy thận: Cần giảm liều và theo dõi sát chức năng gan vì thuốc chuyển hóa chủ yếu qua gan.

Cách xử trí khi quên liều: Hãy uống ngay khi nhớ ra. Tuy nhiên, nếu thời gian nhớ ra gần sát với liều kế tiếp, hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục lịch trình uống thuốc như bình thường. Tuyệt đối không được uống gấp đôi liều để bù lại.

Thiamazole chủ yếu được bào chế dưới dạng viên nén dùng đường uống để thuận tiện cho việc điều trị ngoại trú dài ngày:

• Dạng viên nén: Hàm lượng phổ biến nhất trên thị trường là 5 mg (ví dụ: Thyrozol 5mg, Methimazole 5mg) và 10 mg (Thyrozol 10mg). Ngoài ra ở một số quốc gia còn có dạng viên nén 20 mg.
• Ưu điểm: Dễ bảo quản, liều lượng chia nhỏ chính xác giúp dễ dàng tăng hoặc giảm liều linh hoạt theo tiến trình đáp ứng của bệnh nhân.
• Nhược điểm: Viên nén có vị hơi đắng, có thể gây kích ứng nhẹ niêm mạc dạ dày đối với người nhạy cảm.

Thiamazole có thể tương tác với một số thuốc khác, làm thay đổi hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính:

• Thuốc chống đông máu (như Warfarin): Khi tình trạng cường giáp được cải thiện nhờ Thiamazole, đáp ứng của cơ thể với thuốc chống đông có thể giảm đi. Bác sĩ cần theo dõi chỉ số INR và điều chỉnh giảm liều thuốc chống đông khi cần thiết.
• Beta-blocker (thuốc chẹn beta như Propranolol, Atenolol): Cường giáp làm tăng độ thanh thải của các thuốc chẹn beta. Khi tuyến giáp trở về bình thường dưới tác dụng của Thiamazole, nồng độ thuốc chẹn beta trong máu có thể tăng lên, đòi hỏi phải giảm liều thuốc chẹn beta.
• Digoxin và Theophylline: Tương tự, độ thanh thải của các thuốc này giảm đi khi bệnh nhân hết cường giáp, do đó cần theo dõi nồng độ thuốc trong máu để giảm liều tránh ngộ độc.
• Các thuốc gây giảm bạch cầu: Tránh dùng đồng thời Thiamazole với các thuốc có nguy cơ gây suy tủy xương hoặc giảm bạch cầu (như clozapine, dipyrone) vì làm tăng nguy cơ mất bạch cầu hạt nguy hiểm.

Thiamazole chống chỉ định và cần cực kỳ thận trọng trong các trường hợp sau:

Chống chỉ định tuyệt đối

• Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm nghiêm trọng với Thiamazole, các dẫn chất thioimidazole khác (như Carbimazole) hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc.
• Người có tiền sử bị giảm bạch cầu hạt nặng hoặc suy tủy xương sau khi dùng Thiamazole hoặc Carbimazole trước đó.
• Người bị viêm tụy cấp sau khi dùng Thiamazole hoặc Carbimazole.
• Bệnh nhân bị ứ mật trước đó không do cường giáp.

Thận trọng đặc biệt

• Phụ nữ mang thai: Thiamazole đi qua nhau thai và có thể gây dị tật bẩm sinh cho thai nhi (như tịt cửa mũi sau, hẹp thực quản, bất sản da đầu lành tính). Tuy nhiên, cường giáp không kiểm soát còn nguy hiểm hơn cho cả mẹ và con. Nếu bắt buộc phải dùng, bác sĩ thường ưu tiên dùng Propylthiouracil (PTU) trong 3 tháng đầu thai kỳ, sau đó có thể cân nhắc chuyển sang Thiamazole ở liều thấp nhất có hiệu quả trong 6 tháng cuối.
• Phụ nữ cho con bú: Thiamazole bài tiết qua sữa mẹ. Nếu người mẹ cần điều trị, chỉ nên dùng liều thấp (tối đa 20 mg/ngày) và cần theo dõi sát chức năng tuyến giáp của trẻ sơ sinh.
• Theo dõi xét nghiệm định kỳ: Bệnh nhân cần được kiểm tra công thức máu (đặc biệt là lượng bạch cầu) và men gan thường xuyên, đặc biệt là trong vài tháng đầu dùng thuốc.

Dược thư Quốc gia Việt Nam (2022); Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh nội tiết - Bộ Y tế Việt Nam; Hướng dẫn điều trị bệnh lý tuyến giáp của Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ (ATA); Thông tin nhãn thuốc FDA (Tapazole); Lexicomp Drug Information; DrugBank Online.