Thuốc Cefalexin: Công dụng, Liều dùng & Chống chỉ định

Cefalexin (hay Cephalexin) là một hoạt chất kháng sinh thuộc nhóm Cephalosporin thế hệ thứ nhất, dùng theo đường uống. Được phát triển vào năm 1967 và đưa vào sử dụng rộng rãi từ năm 1970, Cefalexin đã trở thành một trong những kháng sinh kinh điển và thiết yếu nhất trên thế giới. Thuốc có phổ tác dụng chủ yếu trên các vi khuẩn Gram dương (như tụ cầu, liên cầu) và một số vi khuẩn Gram âm phổ biến. Trong thực hành lâm sàng hiện nay, Cefalexin là lựa chọn đầu tay cho các nhiễm trùng nhẹ đến trung bình ở cộng đồng. Biệt dược gốc nổi tiếng nhất là Keflex, bên cạnh đó còn có rất nhiều sản phẩm sản xuất trong nước được người dân tin dùng như Sporidex, Cefalexin 500mg của các công ty dược phẩm Việt Nam.

Cefalexin diệt khuẩn bằng cách ức chế quá trình tổng hợp vách tế bào vi khuẩn. Để dễ hình dung, bạn hãy tưởng tượng vách tế bào như một bức tường gạch kiên cố bảo vệ vi khuẩn khỏi áp lực môi trường bên ngoài. Cefalexin sẽ gắn kết chặt chẽ với các protein liên kết penicillin (gọi tắt là PBPs) - đây là các enzyme chịu trách nhiệm xây dựng và liên kết các "viên gạch" peptidoglycan để tạo nên bức tường vách đó.

Khi Cefalexin phong tỏa các enzyme này, vi khuẩn không thể hoàn thiện được lớp màng bảo vệ bảo vệ mình. Kết quả là dưới áp lực thẩm thấu từ môi trường, tế bào vi khuẩn sẽ bị vỡ ra và chết đi. Đây gọi là tác dụng diệt khuẩn.

Cơ chế kháng thuốc của vi khuẩn

Một số vi khuẩn tinh ranh đã phát triển khả năng tiết ra một loại enzyme gọi là beta-lactamase. Enzyme này giống như một chiếc kéo sinh học, cắt đứt cấu trúc hóa học của Cefalexin trước khi nó kịp tác dụng. Ngoài ra, vi khuẩn cũng có thể thay đổi cấu trúc của các PBPs khiến thuốc không còn bám vào được nữa. Do đó, Cefalexin sẽ không có tác dụng đối với các chủng vi khuẩn đã kháng thuốc như tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA).

Cefalexin có đặc tính dược động học rất lý tưởng cho đường uống, cụ thể như sau:

• Hấp thu (Absorption): Cefalexin được hấp thu hầu như hoàn toàn ở đường tiêu hóa. Sinh khả dụng đường uống rất cao (đạt gần 90% - 100%). Sau khi uống, nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) đạt được rất nhanh, chỉ sau khoảng 1 giờ (Tmax).
• Phân bố (Distribution): Thuốc phân bố rộng khắp các mô và dịch cơ thể bao gồm gan, thận, phổi, nước tiểu, dịch khớp và mật. Tuy nhiên, một điểm lưu ý là Cefalexin đi qua màng não rất kém, do đó không dùng để điều trị viêm màng não. Tỷ lệ gắn kết với protein huyết tương tương đối thấp, chỉ khoảng 10% đến 15%, giúp lượng thuốc tự do hoạt động trong máu ở mức cao.
• Chuyển hóa (Metabolism): Cefalexin hầu như không bị chuyển hóa ở gan, giúp giảm gánh nặng cho tế bào gan và ít gây tương tác thuốc qua hệ enzyme Cytochrome P450.
• Thải trừ (Excretion): Khoảng hơn 90% liều dùng của Cefalexin được đào thải ra ngoài qua nước tiểu ở dạng nguyên vẹn không đổi trong vòng 8 giờ đầu nhờ quá trình lọc ở cầu thận và bài tiết ở ống thận. Thời gian bán thải (T1/2) ở người có chức năng thận bình thường là khoảng 0.5 đến 1 giờ, nhưng sẽ kéo dài hơn nhiều ở bệnh nhân suy thận nặng.

Một câu hỏi mà tôi thường xuyên nhận được tại nhà thuốc là: "Uống Cefalexin lúc đói hay lúc no?". Thực tế, Cefalexin có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn:

• Ảnh hưởng của thức ăn: Thức ăn có thể làm chậm tốc độ hấp thu của thuốc một chút (kéo dài thời gian đạt nồng độ đỉnh), nhưng không làm giảm tổng lượng thuốc được hấp thu vào cơ thể. Do đó, nếu bạn có dạ dày nhạy cảm hoặc dễ bị cồn cào, bạn hoàn toàn nên uống thuốc ngay sau bữa ăn để giảm bớt tác dụng phụ kích ứng dạ dày. Nếu dạ dày bạn khỏe, uống trước ăn 1 giờ hoặc sau ăn 2 giờ sẽ giúp thuốc hấp thu nhanh nhất.
• Đồ uống cần tránh: Tránh uống thuốc chung với rượu bia, nước ngọt hoặc các loại nước trái cây có tính acid cao vì có thể làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng kích ứng đường ruột. Tốt nhất hãy uống thuốc với một ly nước lọc ấm đầy (khoảng 150 - 200ml).

Nhìn chung, Cefalexin là một kháng sinh rất lành tính và an toàn. Tuy nhiên, giống như mọi loại thuốc, nó vẫn có thể gây ra một số tác dụng không mong muốn (ADR):

Tác dụng phụ thường gặp

• Tiêu chảy nhẹ, buồn nôn, nôn, đầy hơi hoặc đau bụng nhẹ (thường do thuốc làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột).
• Nổi ban đỏ trên da, ngứa ngáy nhẹ.

Tác dụng phụ nghiêm trọng và độc tính cần lưu ý

• Phản ứng dị ứng nặng (Sốc phản vệ): Rất hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm, biểu hiện bằng khó thở, sưng mặt, môi, họng, nổi mề đay toàn thân.
• Viêm đại tràng giả mạc do Clostridioides difficile: Gây ra tình trạng tiêu chảy phân lỏng có máu, đau bụng dữ dội, sốt. Biến chứng này xảy ra do kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn có lợi, tạo điều kiện cho hại khuẩn bùng phát.
• Độc tính trên máu và gan thận: Có thể gây tăng men gan nhẹ, giảm bạch cầu hoặc tiểu cầu tạm thời nhưng thường tự hồi phục sau khi ngừng thuốc.

Xử trí khi quá liều hoặc gặp phản ứng nặng

Nếu xuất hiện các dấu hiệu dị ứng nặng hoặc tiêu chảy kéo dài kèm máu, hãy ngừng thuốc ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất. Không có chất giải độc đặc hiệu cho Cefalexin, việc xử trí chủ yếu là điều trị hỗ trợ, bù nước và điện giải. Trong trường hợp quá liều nghiêm trọng, bác sĩ có thể chỉ định rửa dạ dày hoặc lọc máu để loại bỏ thuốc ra khỏi cơ thể.

Cefalexin được chỉ định rộng rãi trong điều trị các nhiễm khuẩn từ nhẹ đến trung bình do các chủng vi khuẩn nhạy cảm gây ra:

• Nhiễm khuẩn đường hô hấp: Viêm phế quản cấp và mạn tính, giãn phế quản có bội nhiễm.
• Nhiễm khuẩn tai mũi họng: Viêm tai giữa, viêm xoang, viêm họng và viêm amidan (thường dùng thay thế cho Penicillin ở bệnh nhân bị dị ứng nhẹ).
• Nhiễm khuẩn da và mô mềm: Viêm da mủ, chốc lở, mụn nhọt, áp xe, viêm mô tế bào.
• Nhiễm khuẩn đường tiết niệu: Viêm bàng quang cấp tính, viêm bể thận (không biến chứng).
• Nhiễm khuẩn xương khớp: Viêm tủy xương hoặc nhiễm trùng khớp (thường phối hợp hoặc điều trị tiếp nối sau kháng sinh truyền tĩnh mạch).
• Nhiễm khuẩn răng miệng: Hỗ trợ điều trị viêm quanh chân răng, áp xe răng sau can thiệp nha khoa.

Liều lượng sử dụng Cefalexin phụ thuộc vào độ tuổi, cân nặng, tình trạng nhiễm trùng và chức năng thận của người bệnh. Dưới đây là liều dùng tham khảo thông thường:

Liều dùng cho người lớn

• Nhiễm trùng thông thường: Uống 250mg - 500mg mỗi 6 giờ, hoặc 500mg mỗi 8 đến 12 giờ. Liều tối đa có thể lên tới 4g/ngày đối với nhiễm trùng nặng.
• Viêm họng, viêm amidan, nhiễm trùng da, viêm bàng quang cấp: 500mg mỗi 12 giờ. Thời gian điều trị thường kéo dài từ 7 đến 14 ngày.

Liều dùng cho trẻ em

• Thông thường là 25 - 50 mg/kg cân nặng/ngày, chia làm 3 - 4 lần uống.
• Đối với nhiễm trùng nặng, liều có thể tăng gấp đôi (75 - 100 mg/kg/ngày) dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ.

Chỉnh liều ở bệnh nhân suy thận

Do thuốc thải trừ chủ yếu qua thận, bệnh nhân có độ thanh thải creatinine (CrCl) dưới 40 ml/phút cần được giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách giữa các lần đưa thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

Lưu ý quan trọng khi dùng thuốc

• Khi quên một liều: Hãy uống ngay khi nhớ ra. Nếu thời điểm đó gần với liều tiếp theo (dưới 2 tiếng), hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục lịch trình cũ. Tuyệt đối không uống gấp đôi liều để bù lại.
• Khi nào ngừng thuốc: Phải uống đủ số ngày bác sĩ đã kê đơn, ngay cả khi các triệu chứng đã biến mất sau 2 - 3 ngày. Việc ngừng thuốc sớm là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến vi khuẩn kháng thuốc và tái phát nhiễm trùng dai dẳng hơn.

Cefalexin trên thị trường hiện nay chủ yếu được dùng qua đường uống để đảm bảo tính tiện dụng tại gia đình, với các dạng bào chế rất đa dạng:

• Viên nang cứng / Viên nén bao phim: Hàm lượng phổ biến là 250mg và 500mg. Đây là dạng phổ biến nhất dành cho người lớn và trẻ em lớn tuổi biết nuốt viên. Ưu điểm là dễ bảo quản, phân liều chính xác và che giấu được mùi vị đặc trưng của kháng sinh.
• Cốm hoặc bột pha hỗn dịch uống: Hàm lượng thường là 125mg/5ml hoặc 250mg/5ml. Dạng này cực kỳ thích hợp cho trẻ em hoặc người già gặp khó khăn khi nuốt. Ưu điểm là dễ uống nhờ các hương vị trái cây thơm ngon đi kèm, tuy nhiên nhược điểm là sau khi pha nước chỉ bảo quản được trong tủ lạnh từ 7 - 14 ngày tùy nhà sản xuất.

Khi phối hợp Cefalexin với các thuốc khác, cần đặc biệt lưu ý một số tương tác quan trọng sau:

• Probenecid (thuốc trị Gút): Chất này cạnh tranh đào thải với Cefalexin ở ống thận, làm tăng nồng độ Cefalexin trong máu và kéo dài thời gian bán thải của thuốc. Đôi khi sự phối hợp này là có chủ đích lâm sàng để tăng tác dụng của kháng sinh, nhưng cũng làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ.
• Kháng sinh Aminoglycosid hoặc thuốc lợi tiểu quai (như Furosemid): Dùng chung với Cefalexin liều cao có thể làm tăng nguy cơ gây độc cho thận. Cần theo dõi sát chức năng thận ở những đối tượng này.
• Vaccine thương hàn sống dạng uống: Cefalexin có thể làm bất hoạt vaccine này. Nên tránh uống vaccine thương hàn trong thời gian dùng kháng sinh và ít nhất 3 ngày sau khi ngừng thuốc.
• Thuốc tránh thai đường uống: Mặc dù hiếm, một số nghiên cứu cho thấy kháng sinh có thể làm giảm nhẹ hiệu quả của thuốc tránh thai do thay đổi hệ vi sinh đường ruột. Bạn nên sử dụng thêm biện pháp tránh thai hàng rào (như bao cao su) trong chu kỳ dùng thuốc để đảm bảo an toàn tối đa.

Cefalexin là thuốc kê đơn và không được tự ý sử dụng trong các trường hợp sau:

Chống chỉ định tuyệt đối

• Người có tiền sử dị ứng nghiêm trọng (sốc phản vệ, phù mạch, phát ban nặng) với Cefalexin hoặc bất kỳ kháng sinh nào thuộc nhóm Cephalosporin.

Thận trọng và cảnh báo đặc biệt

• Người dị ứng với Penicillin: Có khoảng 5% - 10% trường hợp dị ứng chéo giữa nhóm Penicillin và Cephalosporin. Nếu bạn từng bị dị ứng nhẹ với amoxicillin hay penicillin, hãy báo ngay với bác sĩ để được cân nhắc kỹ lưỡng trước khi dùng Cefalexin.
• Bệnh nhân suy thận nặng: Cần được tính toán liều lượng cẩn thận để tránh tích lũy thuốc gây độc.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Cefalexin đi qua được nhau thai và sữa mẹ với lượng rất nhỏ. Thuốc được xếp vào nhóm an toàn (nhóm B theo phân loại của FDA) và có thể sử dụng cho phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú khi thực sự cần thiết, dưới sự chỉ định trực tiếp từ bác sĩ.
• Bệnh nhân có tiền sử bệnh đường tiêu hóa: Đặc biệt là viêm đại tràng, cần dùng thuốc thận trọng vì nguy cơ bùng phát viêm ruột do loạn khuẩn.

Dược thư Quốc gia Việt Nam 2018; Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh lý nhiễm khuẩn của Bộ Y tế Việt Nam; FDA Label - Keflex (Cephalexin); Lexicomp Drug Information; DrugBank Online.