Tam Thất: Công dụng, Cách dùng & Lưu ý

Tam thất có tên khoa học là Panax notoginseng (Burkill) F.H. Chen, thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae). Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là rễ củ phơi hoặc sấy khô. Cây thảo sống lâu năm này ưa khí hậu mát mẻ, phân bố chủ yếu ở các vùng núi cao biên giới như Hà Giang, Lào Cai (Việt Nam) và tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Cách bào chế tiêu chuẩn bao gồm rửa sạch, phơi khô để dùng sống (tác dụng tiêu máu, cầm máu) hoặc sao nóng với dầu/mỡ để dùng chín (tác dụng bổ huyết, bồi bổ cơ thể).

Theo Y học cổ truyền, Tam thất có vị ngọt, hơi đắng, tính ấm. Quy vào hai kinh Can và Vị. Vị thuốc này sở hữu công năng vô cùng độc đáo là 'chỉ huyết nhi bất lưu ứ' (cầm máu mà không gây ứ huyết) và 'hoạt huyết nhi bất phá huyết' (lưu thông máu mà không làm hại máu), giúp tiêu sưng, giảm đau và bổ huyết, bồi bổ cơ thể suy nhược.

Y học hiện đại chứng minh hoạt tính sinh học của Tam thất đến từ hệ thống hoạt chất phong phú: Saponin nhóm Dammarane (gồm các ginsenoside Rb1, Rg1, Rd, Re và notoginsenoside R1) chiếm hàm lượng cao giúp chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ tế bào thần kinh; Dencichine (một axit amin đặc biệt) có tác dụng rút ngắn thời gian đông máu, hỗ trợ cầm máu nhanh chóng; và các Flavonoid giúp giãn mạch, cải thiện vi tuần hoàn và tăng sức bền thành mạch.

Sau khi uống, các hoạt chất saponin trong Tam thất được hấp thu chủ yếu qua đường ruột nhờ sự hỗ trợ của hệ vi sinh đường ruột chuyển hóa thành các hợp chất có hoạt tính sinh học cao hơn (như Compound K). Hoạt chất phân bố rộng khắp cơ thể, đặc biệt hướng đích đến hệ tuần hoàn, cơ tim, mạch máu não và gan, giúp điều hòa huyết động và dọn dẹp các gốc tự do tại các mô bị tổn thương.

Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh Tam thất mang lại nhiều lợi ích sức khỏe vượt trội: Bảo vệ tim mạch: Giúp giãn động mạch vành, giảm tiêu thụ oxy của cơ tim, ngăn ngừa thiếu máu cơ tim và chống loạn nhịp tim. Tác dụng huyết học: Điều hòa quá trình đông máu hai chiều, vừa cầm máu xuất huyết vừa ức chế ngưng tập tiểu cầu để phòng ngừa huyết khối. Kháng viêm, giảm đau: Giảm sưng phù do chấn thương vật lý vô cùng hiệu quả. Tăng cường miễn dịch và chống lão hóa: Kích thích miễn dịch tế bào và bảo vệ tế bào gan khỏi các tác nhân độc hại.

Trong ẩm thực dưỡng sinh, Tam thất chín thường được phối hợp làm các món ăn bài thuốc bổ dưỡng: Gà hầm Tam thất: Dùng củ tam thất thái lát hoặc bột tam thất hầm chung với gà ác, kỷ tử, táo đỏ giúp bồi bổ cực tốt cho phụ nữ sau sinh, người mới ốm dậy hoặc người bị suy nhược cơ thể nặng. Tim heo hầm bột Tam thất: Giúp dưỡng tâm, an thần, hỗ trợ giảm chứng mất ngủ, hồi hộp, trống ngực ở người lớn tuổi.

Tam thất nhìn chung rất an toàn khi dùng đúng liều lượng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng quá liều hoặc dùng liên tục trong thời gian quá dài có thể gây ra các triệu chứng nóng trong, nổi mụn, táo bón do tính ấm của dược liệu. Đáng lo ngại hơn là tình trạng dược liệu rác, bị nhuộm màu bằng chì hoặc hóa chất bảo quản chống nấm mốc tràn lan trên thị trường, dễ gây ngộ độc gan, thận cho người sử dụng nếu mua phải nguồn không uy tín.

Tam thất được khuyên dùng trong các trường hợp: Y học cổ truyền: Chứng thổ huyết, ho ra máu, chảy máu cam, đại tiểu tiện ra máu, băng huyết, rong kinh, sưng tấy do chấn thương đập dập, đau thắt ngực do tâm thống (ứ huyết). Y học hiện đại: Hỗ trợ điều trị xơ vữa động mạch, bệnh mạch vành, phục hồi sau tai biến mạch máu não, hỗ trợ nâng cao thể trạng và giảm tác dụng phụ cho bệnh nhân ung thư đang hóa - xạ trị.

Liều dùng khuyến cáo hàng ngày: Dạng bột mịn (uống trực tiếp hoặc hòa nước ấm): Từ 1.5g đến 3g mỗi lần, ngày uống 2-3 lần (tổng cộng 3g - 9g/ngày). Dạng sắc uống hoặc hầm ăn: Từ 5g đến 10g rễ củ thái lát.

Hiện nay Tam thất có các dạng chế phẩm tiện dụng như: Củ khô nguyên vẹn (cần thái lát hoặc tán bột trước khi dùng), Bột tam thất mịn nguyên chất, Trà túi lọc tam thất xạ đen, Viên nang cứng/viên nén chứa cao khô tam thất chuẩn hóa hoạt chất, và Nước cốt sâm tam thất lỏng.

Do Tam thất có tác dụng hoạt huyết và ức chế ngưng tập tiểu cầu mạnh mẽ, người bệnh cần hết sức lưu ý: Thuốc chống đông máu và kháng tiểu cầu (Aspirin, Warfarin, Clopidogrel): Không nên dùng chung vì sẽ làm tăng nguy cơ chảy máu, xuất huyết dưới da hoặc nội tạng. Thuốc hạ đường huyết: Tam thất có thể làm tăng tác dụng của thuốc tiểu đường, dễ gây hạ đường huyết quá mức, cần giám sát chặt chẽ chỉ số đường huyết.

Tuyệt đối không dùng Tam thất cho các đối tượng sau: Phụ nữ có thai: Vì tính chất hoạt huyết, hóa ứ mạnh có thể gây co bóp tử cung dẫn đến sảy thai hoặc động thai. Người đang bị chảy máu cấp tính: Như xuất huyết dạ dày đang tiến triển, sốt xuất huyết (trừ khi có chỉ định và giám sát của bác sĩ). Người có thể chất âm hư nội nhiệt: Dễ bị táo bón, khô họng, hay bốc hỏa.

1. Dược điển Việt Nam V, Bộ Y tế.
2. Dược thư Quốc gia Việt Nam.
3. World Health Organization (WHO) monographs on selected medicinal plants - Volume 4, Radix Notoginseng.
4. Các nghiên cứu lâm sàng về Ginsenosides và Notoginsenosides trên PubMed.