Kali (Potassium) Là gì ? Vai trò của Kali với cơ thể

Kali là một khoáng chất đa lượng mang điện tích dương, tồn tại chủ yếu ở dạng ion bên trong các tế bào của cơ thể (khoảng 98% lượng Kali nằm trong tế bào, phần nhỏ còn lại ở dịch ngoại bào). Trong tự nhiên và các sản phẩm bổ sung, Kali thường kết hợp với các gốc muối như Kali clorua (KCl), Kali citrate, hoặc Kali gluconate. Khoáng chất này lần đầu tiên được nhà hóa học người Anh Humphry Davy cô lập vào năm 1807 từ xút da cam.

Ở cấp độ phân tử, vai trò sinh học cốt lõi của Kali là duy trì điện thế màng tế bào thông qua hoạt động của bơm Na+/K+-ATPase. Khoáng chất này hoạt động như một cofactor cho nhiều enzyme tham gia vào quá trình chuyển hóa carbohydrate và tổng hợp protein. Kali cũng đóng vai trò quyết định trong việc truyền dẫn xung động thần kinh và kích hoạt sự co giãn của các cơ vân, cơ trơn và đặc biệt là cơ tim.

Cơ chế hoạt động chủ yếu của Kali dựa vào bơm natri-kali, một cơ chế vận chuyển tích cực liên tục bơm 3 ion natri ra ngoài tế bào và 2 ion kali vào trong tế bào tiêu tốn năng lượng ATP. Quá trình này tạo ra điện thế nghỉ trên màng tế bào, cho phép các tế bào thần kinh truyền tín hiệu và tế bào cơ co lại.

Thận là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc điều hòa nồng độ Kali trong máu bằng cách điều chỉnh lượng Kali bài tiết qua nước tiểu dựa trên hormone aldosterone.

Khi bạn tiêu thụ thực phẩm chứa Kali, khoáng chất này được hấp thu nhanh chóng và gần như hoàn toàn ở ruột non thông qua cơ chế vận chuyển thụ động. Khoáng chất này chủ yếu nằm bên trong tế bào (nội bào), phần còn lại lưu thông trong huyết tương. Thận đóng vai trò là cơ quan điều hòa chính, lọc và thải lượng Kali dư thừa qua nước tiểu để duy trì nồng độ Kali máu luôn ở mức an toàn từ 3.5 đến 5.0 mmol/L.

• Hệ tim mạch: Giúp điều hòa nhịp đập của tim, thư giãn thành mạch máu và làm giảm huyết áp.
• Hệ cơ bắp: Kích thích sự co cơ bình thường và ngăn ngừa tình trạng chuột rút, yếu cơ.
• Hệ thần kinh: Hỗ trợ truyền dẫn tín hiệu thần kinh từ não đến các cơ quan.
• Cân bằng nước và điện giải: Giữ áp suất thẩm thấu và cân bằng dịch trong cơ thể.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Viện Y học Hoa Kỳ (IOM), nhu cầu Kali khuyến nghị cho 1 ngày

Kali có mặt phong phú trong nhiều loại thực phẩm tự nhiên, đặc biệt là nguồn thực vật.

• Trái cây: Chuối, bơ, dưa hấu, cam, nước dừa.
• Rau củ: Khoai tây và khoai lang (đặc biệt là phần vỏ), rau bina, bông cải xanh, cà chua.
• Đạm: Các loại đậu, cá hồi, thịt bò.
  Lưu ý: Chế biến thực phẩm bằng cách luộc quá lâu trong nhiều nước có thể làm hòa tan và thất thoát lượng lớn Kali.

Thiếu hụt Kali (hạ kali máu) thường ít khi do chế độ ăn thông thường mà hay do mất nước, tiêu chảy cấp, nôn mửa hoặc dùng thuốc lợi tiểu kéo dài. Các triệu chứng sớm bao gồm mệt mỏi, yếu cơ, táo bón và chuột rút. Trường hợp nặng có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm, tê bì chân tay và liệt cơ. Để phòng ngừa, cần bổ sung thực phẩm giàu Kali hoặc dung dịch bù điện giải khi bị mất nước.

Ngộ độc Kali (tăng kali máu) từ thực phẩm rất hiếm gặp ở người khỏe mạnh vì thận sẽ đào thải lượng dư thừa. Tuy nhiên, ngộ độc có thể xảy ra khi lạm dụng viên uống bổ sung liều cao hoặc ở người mắc bệnh suy thận. Triệu chứng bao gồm buồn nôn, tê yếu cơ, nhịp tim chậm và thậm chí ngưng tim. Không có giới hạn trên (UL) chính thức được thiết lập, nhưng việc bổ sung liều cao cần có sự giám sát của bác sĩ.

Chỉ định bổ sung Kali được áp dụng cho các trường hợp hạ kali máu xác định qua xét nghiệm máu, người đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu làm mất kali, người bị mất nước nặng do tiêu chảy hoặc nôn mửa, và người có chế độ ăn thiếu hụt nghiêm trọng theo chỉ định của chuyên gia y tế.

Liều dự phòng thông thường từ 1.000 mg đến 2.000 mg mỗi ngày từ thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung liều thấp. Liều điều trị hạ kali máu do bác sĩ chỉ định dựa trên kết quả xét nghiệm.

Nên uống các dạng chế phẩm bổ sung Kali trong hoặc sau bữa ăn kèm nhiều nước để tránh gây kích ứng dạ dày. Nếu quên một liều, hãy uống ngay khi nhớ ra, trừ khi sắp đến giờ liều tiếp theo.

Các dạng bổ sung phổ biến bao gồm

• Kali clorua (KCl) dạng viên nén giải phóng kéo dài hoặc dạng bột pha uống,
• Kali citrate thường dùng cho người có nguy cơ sỏi thận
• Kali gluconate dạng viên nang mềm. Dạng dung dịch và bột thường dễ hấp thu và ít gây kích ứng tiêu hóa hơn so với viên nén thông thường.

Kali tương tác mạnh với một số loại thuốc như thuốc lợi tiểu giữ kali (spironolactone), thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors) và thuốc chẹn thụ thể angiotensin (ARBs) – những thuốc này làm tăng giữ kali trong cơ thể, dễ dẫn đến ngộ độc. Tránh dùng chung các sản phẩm bổ sung kali liều cao với các loại thuốc này nếu không có ý kiến bác sĩ.

Chống chỉ định tuyệt đối hoặc cần hết sức thận trọng khi sử dụng các sản phẩm bổ sung Kali cho người bị suy thận mãn tính, bệnh Addison, người đang dùng thuốc giữ kali hoặc người có nồng độ kali máu cao sẵn có. Việc tự ý bổ sung ở nhóm bệnh nhân này có thể gây nguy hiểm đến tính mạng do rối loạn nhịp tim.

NIH Office of Dietary Supplements – Potassium Fact Sheet for Health Professionals, World Health Organization (WHO) Guideline on Potassium Intake, Dược thư Quốc gia Việt Nam