Chè Dây: Công dụng, Cách dùng & Lưu ý

Chè Dây có tên khoa học là Ampelopsis cantoniensis (Hook. & Arn.) Planch., thuộc họ Nho (Vitaceae). Bộ phận dùng làm thuốc là toàn bộ phần cành và lá non phơi khô hoặc sấy khô. Dược liệu phân bố chủ yếu ở vùng núi cao phía Bắc Việt Nam như Sapa (Lào Cai), Cao Bằng, Hà Giang. Cách bào chế tiêu chuẩn bao gồm thu hái phần cành lá non, cắt ngắn khoảng 2-3 cm, ủ cho lên men tự nhiên để tạo lớp tuyết trắng đặc trưng chứa hoạt chất, sau đó phơi hoặc sấy khô hoàn toàn.

Theo Y học Cổ truyền, Chè Dây có vị ngọt, đắng nhẹ, tính mát; quy vào hai kinh Tỳ và Vị. Vị thuốc này có công năng thanh nhiệt, giải độc, trừ phong thấp, tiêu thũng và chỉ thống (giảm đau). Nhờ đặc tính này, Chè Dây thường được dùng để giải độc cơ thể, tiêu viêm ở niêm mạc dạ dày, giảm các triệu chứng đầy bụng, khó tiêu và ợ chua do tỳ vị tích nhiệt.

Y học hiện đại chứng minh tác dụng của Chè Dây chủ yếu nhờ vào hàm lượng lớn flavonoid (đặc biệt là dihydromyricetin hay ampelopsin) và tannin. Dihydromyricetin có khả năng ức chế mạnh mẽ sự phát triển của vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) bằng cách phá hủy màng tế bào vi khuẩn. Đồng thời, các hoạt chất này giúp trung hòa acid dịch vị dư thừa, giảm nhanh nồng độ acid trong dạ dày, bảo vệ lớp màng nhầy chống lại sự tấn công của pepsin và acid, từ đó thúc đẩy quá trình tái tạo tế bào và làm lành nhanh vết loét.

Sau khi uống, các hoạt chất polyphenol và flavonoid trong dịch chiết Chè Dây được hấp thu một phần tại dạ dày và ruột non, sau đó phân bố rộng rãi vào các mô. Đặc biệt, nhờ đặc tính liên kết tốt với lớp niêm mạc đường tiêu hóa, dịch chiết Chè Dây tác động trực tiếp tại đích là vùng niêm mạc dạ dày bị tổn thương, tạo màng bọc bảo vệ tại chỗ trước khi được chuyển hóa qua gan và đào thải ra ngoài chủ yếu qua đường nước tiểu và phân.

Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh Chè Dây mang lại nhiều lợi ích sức khỏe vượt trội:

• Diệt vi khuẩn HP: Ức chế hoạt động và tiêu diệt vi khuẩn H. pylori, ngăn ngừa nguy cơ viêm loét kéo dài.
• Giảm tiết acid và bảo vệ niêm mạc: Trung hòa acid dịch vị, cắt giảm nhanh cơn đau thượng vị và triệu chứng ợ chua.
• Kháng viêm, giảm đau: Làm xẹp các ổ viêm ở niêm mạc dạ dày, tá tràng nhanh chóng.
• An thần, cải thiện giấc ngủ: Giúp hệ thần kinh thư giãn, giảm căng thẳng (một trong những nguyên nhân kích thích đau dạ dày) và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
• Giải độc gan: Tăng cường chức năng thải độc của gan, làm mát cơ thể.

Trong ẩm thực dưỡng sinh, Chè Dây chủ yếu được sử dụng làm trà uống hằng ngày giúp thanh nhiệt, giải độc cơ thể sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc sau khi uống rượu bia. Có thể hãm Chè Dây khô cùng một ít cam thảo để tăng vị ngọt tự nhiên, giúp điều hòa tỳ vị, thanh lọc cơ thể rất tốt cho người có cơ địa nóng trong hoặc người thường xuyên bị stress, mất ngủ.

Mặc dù Chè Dây rất lành tính và không có độc tính cấp hay mãn tính khi dùng đúng liều, việc lạm dụng hoặc dùng dược liệu không rõ nguồn gốc có thể gây hại. Dược liệu bị ẩm mốc, nhiễm kim loại nặng hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật có thể gây ngộ độc, suy giảm chức năng gan, thận. Việc uống quá liều lượng khuyến cáo trong thời gian dài có thể gây đầy bụng, lạnh bụng hoặc tiêu chảy do tính mát của vị thuốc này.

Chè Dây được chỉ định trong các trường hợp sau:

• Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng cấp và mãn tính.
• Người nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP).
• Người bị trào ngược dạ dày thực quản, thường xuyên ợ hơi, ợ chua, nóng rát thượng vị.
• Người bị suy nhược thần kinh, mất ngủ, khó ngủ do căng thẳng dạ dày.
• Người bị nóng trong người, mụn nhọt, rôm sảy, nóng gan.

Liều dùng thông thường đối với dược liệu thô dạng phơi khô là từ 30 - 50g mỗi ngày. Cách dùng: Đem sắc uống hoặc hãm với nước sôi như hãm trà, chia làm nhiều lần uống trong ngày. Nên uống ấm trước bữa ăn khoảng 20-30 phút để dược chất tiếp xúc tốt nhất với niêm mạc dạ dày. Đối với các chế phẩm cao khô chuẩn hóa, liều lượng tuân theo chỉ dẫn của nhà sản xuất (thường từ 1g đến 2g mỗi ngày).

Hiện nay trên thị trường, Chè Dây được bào chế dưới nhiều dạng tiện dụng bao gồm: Dược liệu thô khô cắt đoạn, trà túi lọc (tiện lợi cho dân văn phòng), cao lỏng hoặc cao đặc Chè Dây, và viên nang/viên nén chứa cao khô Chè Dây chuẩn hóa kết hợp với các loại thảo dược khác.

Khi phối hợp Đông - Tây y, cần lưu ý:

• Không nên uống Chè Dây cùng lúc với các thuốc kháng sinh Tây y điều trị HP hoặc thuốc kháng acid (antacid) để tránh làm giảm độ hấp thu của thuốc; nên uống cách nhau ít nhất 2 giờ.
• Tránh dùng chung Chè Dây với các thuốc giữ muối, giữ nước (như corticoid) vì có thể làm giảm hiệu quả thanh nhiệt, lợi tiểu của dược liệu.

Chè Dây không nên dùng hoặc cần thận trọng với các đối tượng:

• Người có thể chất hư hàn, hay bị lạnh bụng, tiêu chảy, phân lỏng (cần dùng kèm lát gừng ấm để trung hòa).
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng do chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn tuyệt đối trên nhóm đối tượng này.
• Trẻ em dưới 5 tuổi không tự ý sử dụng.

1. Bộ Y tế (2017), Dược điển Việt Nam V, Nhà xuất bản Y học.
2. Đỗ Tất Lợi (2004), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, Nhà xuất bản Y học.
3. Nguyễn Thượng Dong và các cộng sự, "Nghiên cứu tác dụng sinh học và thành phần hóa học của cây Chè Dây (Ampelopsis cantoniensis Planch.)", Viện Dược liệu.
4. Pubmed: "Evaluation of the anti-Helicobacter pylori activity of Ampelopsis cantoniensis extracts".