Đảng Sâm: Công dụng, Cách dùng & Lưu ý

Đảng sâm (tên khoa học: Codonopsis Sp., thuộc họ Hoa chuông – Campanulaceae) là một loại thảo dược dây leo sống lâu năm. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là rễ khô (củ) đã được phơi hoặc sấy khô. Vị thuốc này phân bố tự nhiên nhiều ở các vùng núi cao phía Bắc Trung Quốc và hiện nay đã được di thực, trồng thành công tại một số vùng có khí hậu mát mẻ ở Việt Nam như Lào Cai, Hà Giang, Kon Tum (thường gọi là Sâm dây). Quy trình bào chế tiêu chuẩn bao gồm việc thu hoạch rễ vào mùa thu đông, rửa sạch đất cát, phân loại theo kích thước, phơi nhẹ cho héo, lăn se cho mềm rồi tiếp tục phơi hoặc sấy khô hoàn toàn.

Theo Y học cổ truyền, Đảng sâm có vị ngọt (cam), tính bình. Thảo dược này quy vào hai kinh Tỳ và Phế. Nhờ tính chất êm dịu này, Đảng sâm sở hữu các công năng chủ trị quan trọng bao gồm: kiện tỳ ích khí (tăng cường chức năng tiêu hóa), ích phế sinh tân (bổ phổi, sinh tân dịch, giảm khát) và dưỡng huyết. Trong Đông y, Đảng sâm thường được ưu tiên dùng thay thế cho Nhân sâm trong các trường hợp hư nhược nhẹ đến trung bình nhờ tác dụng bổ khí ôn hòa, không gây bốc hỏa.

Y học hiện đại đã xác định các hoạt chất sinh học quý giá trong Đảng sâm bao gồm các Polysaccharide phân tử lớn, Saponin, Phytosterol, các acid amin cùng các nguyên tố vi lượng. Polysaccharide trong Đảng sâm đóng vai trò cốt lõi trong việc điều hòa miễn dịch bằng cách kích hoạt các đại thực bào và tế bào lympho. Các hợp chất Saponin giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày nhờ cơ chế thúc đẩy tổng hợp prostaglandin và giảm tiết acid dịch vị. Ngoài ra, chiết xuất Đảng sâm còn có tác dụng cải thiện huyết động học, tăng tưới máu cơ tim và chống oxy hóa mạnh mẽ.

Sau khi uống, các dịch chiết từ Đảng sâm, đặc biệt là nhóm Polysaccharide, không bị phân hủy hoàn toàn ở dạ dày mà di chuyển xuống ruột non và ruột già, trở thành nguồn dinh dưỡng quý giá cho hệ vi sinh đường ruột có lợi. Các thành phần hoạt chất hòa tan trong nước khác được hấp thu qua niêm mạc ruột vào tuần hoàn chung, phân bố rộng rãi đến các cơ quan đích, đặc biệt tập trung tác dụng sinh học tại hệ thống tiêu hóa (tỳ vị) và hệ hô hấp (phế).

Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh nhiều tác dụng sinh học tích cực của Đảng sâm:

• Tăng cường miễn dịch: Nâng cao sức đề kháng tự nhiên của cơ thể, giúp giảm tần suất mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp.
• Bảo vệ hệ tiêu hóa: Làm lành các vết loét dạ dày, giảm tình trạng trào ngược và kích thích ăn ngon miệng nhờ tăng co bóp cơ trơn ruột một cách điều hòa.
• Chống mệt mỏi và suy nhược: Cải thiện khả năng chịu đựng của cơ thể trong điều kiện thiếu oxy và giảm căng thẳng thần kinh.
• Hỗ trợ tim mạch: Giúp hạ huyết áp nhẹ, tăng lưu lượng máu nuôi tim và bảo vệ cơ tim trước các tổn thương do thiếu máu cục bộ.

Đảng sâm là nguyên liệu tuyệt vời trong ẩm thực dưỡng sinh, đặc biệt tốt cho người mới ốm dậy hoặc người già yếu:

• Gà hầm Đảng sâm: Sử dụng 15-20g Đảng sâm khô hầm cùng gà ác, táo đỏ và hạt sen giúp bồi bổ khí huyết, phục hồi thể lực nhanh chóng.
• Cháo Đảng sâm: Nấu cháo gạo tẻ cùng với nước sắc Đảng sâm, rất thích hợp cho trẻ em biếng ăn, người già tỳ vị hư nhược, đại tiện lỏng.
• Trà Đảng sâm: Đảng sâm thái lát mỏng hãm với nước sôi uống hàng ngày giúp thanh nhiệt, sinh tân dịch và giảm mệt mỏi khi làm việc căng thẳng.

Đảng sâm được đánh giá là một dược liệu có độ an toàn rất cao và hầu như không có độc tính khi dùng ở liều lượng thông thường. Tuy nhiên, nếu lạm dụng hoặc dùng quá liều trong thời gian dài (trên 60g/ngày), người dùng có thể gặp các triệu chứng như chướng bụng, đầy hơi, táo bón hoặc khó chịu ở vùng thượng vị. Ngoài ra, việc mua phải Đẳng sâm kém chất lượng, bị xông lưu huỳnh quá mức để bảo quản hoặc nhiễm kim loại nặng từ đất trồng có thể gây độc cho gan và thận.

Đảng sâm được chỉ định sử dụng trong các trường hợp sau:

• Y học cổ truyền: Chứng tỳ vị hư nhược (ăn uống kém, đầy bụng, đi ngoài phân lỏng, mệt mỏi vô lực); phế khí hư suy (ho hen kéo dài, thở ngắn, tiếng nói nhỏ yếu); tân dịch tổn thương gây khát nước và chứng huyết hư gây da xanh xao, hoa mắt, chóng mặt.
• Y học hiện đại: Người suy nhược cơ thể sau phẫu thuật hoặc sau ốm nặng; người bị viêm loét dạ dày tá tràng mạn tính; người có sức đề kháng kém thường xuyên bị cảm mạo; hỗ trợ phục hồi cho bệnh nhân sau hóa trị, xạ trị.

Liều lượng khuyên dùng hàng ngày đối với Đảng sâm khô dạng sắc uống truyền thống là từ 9g đến 30g. Trong trường hợp sử dụng các chế phẩm cao khô hoặc cao lỏng đã được chuẩn hóa hoạt chất, liều dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn của nhà sản xuất, thông thường tương đương với 1-2 viên nang hoặc 10-15ml cao lỏng mỗi ngày.

Hiện nay trên thị trường, Đảng sâm được lưu hành dưới nhiều dạng bào chế tiện dụng:

• Dược liệu thô: Rễ khô nguyên củ hoặc thái lát dùng để sắc thuốc, ngâm rượu hoặc hầm canh.
• Trà túi lọc: Tiện lợi cho người bận rộn muốn sử dụng hàng ngày để nâng cao sức khỏe.
• Cao đặc, cao lỏng: Dạng cô đặc giúp dễ hấp thu và giữ nguyên được hàm lượng hoạt chất cao.
• Viên nang/viên nén: Chứa cao khô Đảng sâm chuẩn hóa, thường được phối hợp với các vị thuốc bổ khác.

Khi sử dụng Đảng sâm, người bệnh cần lưu ý một số tương tác Đông – Tây y quan trọng sau:

• Thuốc chống đông máu và chống kết tập tiểu cầu: Đảng sâm có thể làm tăng nhẹ nguy cơ chảy máu khi dùng chung với các thuốc như Aspirin, Warfarin, Clopidogrel.
• Thuốc điều trị tiểu đường: Đảng sâm có thể hỗ trợ hạ đường huyết, do đó cần theo dõi sát sao đường huyết để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức khi phối hợp với insulin hoặc thuốc uống trị tiểu đường.
• Thuốc ức chế miễn dịch: Do Đảng sâm có tác dụng hoạt hóa hệ miễn dịch, nó có thể làm giảm hiệu quả của các thuốc ức chế miễn dịch.
• Tương tác Đông y: Tuyệt đối không dùng chung Đảng sâm với vị thuốc Lê lô (tương phản theo nguyên tắc phối ngũ Đông y).

Không nên sử dụng Đảng sâm hoặc cần cực kỳ thận trọng trong các trường hợp sau:

• Người có thực nhiệt, hỏa vượng (người đang sốt cao, viêm nhiễm cấp tính, đỏ mặt, đại tiện táo bón nặng do nhiệt).
• Người bị dị ứng hoặc mẫn cảm với bất kỳ thành phần nào của Đẳng sâm.
• Phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai nhi và trẻ nhỏ.

• Bộ Y tế Việt Nam, Dược điển Việt Nam V, Nhà xuất bản Y học, 2018.
• Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, Nhà xuất bản Y học, 2004.
• World Health Organization (WHO), WHO monographs on selected medicinal plants, Volume 4, 2009.
• He, J. Y., et al. (2015), “The genus Codonopsis (Campanulaceae): A review of phytochemistry, bioactivity and quality control”, Journal of Ethnopharmacology, 167, pp. 39-56.