Đương Quy: Công dụng, Cách dùng & Lưu ý

Đương Quy có tên khoa học là Angelica sinensis (Oliv.) Diels, thuộc họ Hoa tán (Apiaceae). Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là rễ (củ) phơi hoặc sấy khô. Thảo dược này ưa khí hậu ẩm mát, phân bố tự nhiên và được trồng nhiều ở các vùng núi cao của Trung Quốc và một số vùng lạnh tại Việt Nam như Lâm Đồng, Lào Cai, Hà Giang. Quy trình bào chế tiêu chuẩn thường bao gồm rửa sạch rễ, phân loại theo kích thước, phơi khô trong râm hoặc sấy nhẹ, sau đó có thể tẩm rượu (tửu quy) hoặc sao vàng tùy theo mục đích điều trị.

Theo Y học cổ truyền, Đương Quy có vị ngọt, cay, tính ấm. Thảo dược này quy vào 3 kinh chính là Tâm, Can, Tỳ. Về mặt công năng, Đương Quy được biết đến là vị thuốc đầu vị giúp bổ huyết, hoạt huyết, nhuận tràng thông tiện và điều kinh giảm đau. Trong đó, phần quy đầu (đầu rễ) thiên về bổ huyết, quy thân (thân rễ) vừa bổ vừa hoạt huyết, còn quy vĩ (đuôi rễ) lại thiên về hoạt huyết hóa ứ.

Y học hiện đại chứng minh tác dụng của Đương Quy nhờ vào hệ thành phần hóa học đa dạng và giàu hoạt tính sinh học. Hoạt chất chính gồm tinh dầu chứa Ligustilide (giúp giãn cơ trơn, giảm đau cơ tử cung), các hợp chất Polysaccharide (kích thích hệ miễn dịch và tạo máu), cùng với các dẫn xuất của Axit Ferulic (chất chống oxy hóa mạnh mẽ ngăn ngừa gốc tự do, bảo vệ mạch máu). Ngoài ra, thảo dược này còn chứa lượng lớn Vitamin B12, Acid Folic hỗ trợ trực tiếp cho quá trình sản sinh hồng cầu.

Sau khi uống, các hoạt chất tan trong dầu của Đương Quy như Ligustilide được hấp thu nhanh chóng qua đường tiêu hóa, phân bố rộng rãi đến các cơ quan có nhiều mạch máu, đặc biệt là tử cung, gan và hệ tuần hoàn ngoại vi. Các hợp chất Polysaccharide kích thích trực tiếp tủy xương để thúc đẩy quá trình tạo máu. Thảo dược chuyển hóa chủ yếu qua gan và đào thải ra ngoài qua thận.

Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh nhiều tác dụng dược lý vượt trội của Đương Quy bao gồm: Kích thích tạo máu giúp tăng lượng hồng cầu và huyết sắc tố; Điều hòa co bóp tử cung giúp giảm đau bụng kinh và hỗ trợ sức khỏe sinh sản; Chống đông máu và giãn mạch giúp ngăn ngừa hình thành huyết khối, tăng cường tuần hoàn não; Kháng viêm và giảm đau tương tự như các thuốc giảm đau ngoại vi nhẹ; và Nhuận tràng nhờ lượng dầu tự nhiên giúp làm mềm phân.

Đương Quy là nguyên liệu tuyệt vời trong ẩm thực dưỡng sinh, thường được dùng để hầm cùng các nguyên liệu bổ dưỡng. Một số món ăn bài thuốc nổi tiếng bao gồm: Gà ác hầm Đương Quy (bồi bổ cho phụ nữ sau sinh, người mới ốm dậy), Đương Quy hầm móng giò (giúp lợi sữa, bổ huyết) hoặc kết hợp Đương Quy trong các món lẩu bổ dưỡng giúp làm ấm cơ thể, tăng cường sinh lực trong mùa lạnh.

Đương Quy nói chung rất an toàn khi dùng đúng liều lượng. Tuy nhiên, việc lạm dụng hoặc tự ý thu hái dược liệu không rõ nguồn gốc có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Dùng quá liều Đương Quy có thể gây tiêu chảy, đầy bụng, làm tăng tính nhạy cảm của da với ánh sáng mặt trời (gây sạm da, viêm da ánh sáng) do thành phần Psoralen có trong dược liệu.

Đương Quy được chỉ định trong các trường hợp sau: Theo Đông y: Chứng huyết hư (da xanh xao, hoa mắt, chóng mặt), kinh nguyệt không đều, thống kinh (đau bụng kinh), bế kinh, tai biến mạch máu não do huyết ứ, táo bón do huyết hư dịch hao. Theo Tây y hỗ trợ điều trị: Thiếu máu nhẹ đến trung bình, hội chứng tiền mãn kinh và mãn kinh, đau thắt lưng, đau dây thần kinh, và táo bón mãn tính ở người cao tuổi.

Dạng thuốc sắc truyền thống: Dùng từ 5 đến 15 gram dược liệu khô mỗi ngày, sắc cùng nước để uống trực tiếp. Dạng cao lỏng/cao khô chuẩn hóa: Sử dụng theo hướng dẫn của nhà sản xuất, thường tương đương từ 1 - 3 gram bột chiết xuất mỗi ngày chia làm nhiều lần uống.

Đương Quy hiện có mặt trên thị trường dưới nhiều dạng bào chế tiện dụng như: Dược liệu thô khô (để sắc thuốc hoặc hầm ăn), Trà túi lọc Đương Quy phối hợp, Cao lỏng hoặc cao đặc, và các dạng Viên nang, viên nén chứa cao khô chiết xuất chuẩn hóa giúp người dùng dễ dàng kiểm soát liều lượng hoạt chất hàng ngày.

Đây là lưu ý cực kỳ quan trọng đối với người bệnh: Không dùng Đương Quy chung với các thuốc chống đông máu (như Warfarin, Aspirin, Clopidogrel, Ibuprofen) vì Đương Quy có hoạt tính hoạt huyết nhẹ, dùng chung sẽ làm tăng đáng kể nguy cơ chảy máu ngoài ý muốn. Ngoài ra, việc dùng chung với các thuốc tránh thai đường uống hoặc liệu pháp hormone có thể làm thay đổi nồng độ estrogen trong cơ thể do Đương Quy có tác dụng giống nội tiết tố nữ nhẹ.

Không sử dụng Đương Quy cho các đối tượng sau: Người có thể chất âm hư hỏa vượng (người nóng trong, bốc hỏa dữ dội), người đang bị tiêu chảy hoặc phân lỏng nát, phụ nữ đang trong thời kỳ mang thai (vì Đương Quy có thể kích thích co bóp tử cung gây động thai hoặc sảy thai), và bệnh nhân chuẩn bị tiến hành phẫu thuật (cần ngưng dùng tối thiểu 2 tuần trước khi phẫu thuật để tránh chảy máu kéo dài).

1. Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế).
2. Dược thư Quốc gia Việt Nam.
3. World Health Organization (WHO) monographs on selected medicinal plants - Volume 2: Radix Angelicae Sinensis.
4. PubMed: Các nghiên cứu lâm sàng về hoạt chất Ligustilide và Polysaccharide trong Đương Quy.