Lãng tai: Nguyên nhân, Triệu chứng và phương pháp Điều Trị

Lãng tai, hay suy giảm thính lực, là tình trạng khả năng nghe bị giảm sút ở một hoặc cả hai bên tai, khiến người bệnh gặp khó khăn trong việc nhận biết và phân biệt âm thanh trong cuộc sống hàng ngày. Về mặt bệnh học, lãng tai có thể chia thành hai nhóm chính: lãng tai dẫn truyền (tổn thương tai ngoài hoặc tai giữa) và lãng tai tiếp nhận (tổn thương tai trong hoặc đường thần kinh dẫn truyền thính giác). Lãng tai tuổi già (Presbycusis) là dạng phổ biến nhất của lãng tai tiếp nhận, thường xuất hiện từ từ và đối xứng ở cả hai tai ở người lớn tuổi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng một phần ba số người trên 65 tuổi bị ảnh hưởng bởi suy giảm thính lực. Dưới góc nhìn của một dược sĩ gia đình, lãng tai không chỉ đơn thuần là vấn đề về khả năng nghe, mà nó còn ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý, khả năng giao tiếp và là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến suy giảm nhận thức, trầm cảm ở người cao tuổi.

Lãng tai có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, được phân chia thành trực tiếp và gián tiếp:

• Lão hóa tự nhiên (Presbycusis): Đây là nguyên nhân nguyên phát phổ biến nhất. Quá trình lão hóa làm thoái hóa các tế bào lông cực nhạy cảm ở tai trong và làm giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng vùng này.
• Tiếp xúc với tiếng ồn lớn: Sống hoặc làm việc trong môi trường có tiếng ồn lớn kéo dài (như nhà máy, công trường, nghe nhạc âm lượng cao qua tai nghe) làm tổn thương cơ học các tế bào lông thính giác.
• Tác dụng phụ của thuốc (Thuốc có độc tính với tai): Một số loại thuốc điều trị bệnh có thể gây tổn thương tai không hồi phục như kháng sinh nhóm Aminoglycosid (Gentamicin, Amikacin), thuốc hóa trị ung thư (Cisplatin, Carboplatin), thuốc lợi tiểu quai liều cao (Furosemid) và sử dụng Aspirin liều quá cao kéo dài.
• Bệnh lý tai giữa và tai ngoài: Viêm tai giữa mạn tính, thủng màng nhĩ, tích tụ quá nhiều ráy tai gây bít tắc, hoặc xơ cứng tai (Otosclerosis) cản trở sự dẫn truyền âm thanh.
• Các bệnh lý toàn thân: Tiểu đường, tăng huyết áp, và xơ vữa động mạch làm giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng dây thần kinh thính giác và tai trong.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh lãng tai bao gồm:

Các yếu tố không thể thay đổi

• Tuổi tác: Nguy cơ tăng lên rõ rệt sau tuổi 50 và tăng mạnh sau tuổi 65.
• Yếu tố di truyền: Gia đình có tiền sử bị lãng tai sớm hoặc các hội chứng di truyền liên quan đến thính lực.

Các yếu tố có thể thay đổi

• Môi trường làm việc: Nghề nghiệp tiếp xúc tiếng ồn liên tục như công nhân nhà máy, thợ mộc, nhạc công.
• Lối sống không lành mạnh: Hút thuốc lá (làm co mạch máu và giảm oxy đến tai trong), béo phì, lười vận động.
• Kiểm soát bệnh nền kém: Không kiểm soát tốt đường huyết và huyết áp.
• Sử dụng thuốc bừa bãi: Tự ý dùng các thuốc kháng sinh hoặc giảm đau liều cao mà không có chỉ định của bác sĩ.

Để hiểu về lãng tai, chúng ta hãy hình dung tai như một hệ thống chuyển đổi năng lượng tinh vi. Bình thường, sóng âm thanh đi qua ống tai ngoài, làm rung màng nhĩ và các xương nhỏ ở tai giữa. Rung động này truyền vào dịch tai trong ở ốc tai, làm chuyển động các tế bào lông nhỏ xíu (tế bào thụ cảm thính giác). Sự chuyển động này kích hoạt các xung điện truyền theo dây thần kinh thính giác lên não bộ để dịch thành âm thanh mà chúng ta hiểu được.

Trong lãng tai tuổi già hoặc do tiếng ồn, cơ chế chủ yếu là do sự thoái hóa và mất đi vĩnh viễn các tế bào lông ở tai trong. Các tế bào lông này một khi đã mất đi thì không thể tái tạo lại được. Đồng thời, các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng ốc tai bị xơ vữa, làm giảm lượng oxy và dưỡng chất nuôi dưỡng tế bào thính giác. Ở cấp độ phân tử, sự tích tụ các gốc tự do (stress oxy hóa) và quá trình viêm mạn tính âm thầm do lão hóa chính là thủ phạm hủy hoại các cấu trúc nhạy cảm này.

Triệu chứng lãng tai thường xuất hiện rất từ từ, khiến người bệnh và gia đình khó nhận ra ở giai đoạn đầu. Tuy nhiên, bạn có thể tự theo dõi qua các dấu hiệu điển hình sau:

• Giai đoạn sớm: Gặp khó khăn khi nghe giọng nói có tần số cao như giọng phụ nữ, trẻ em hoặc tiếng chim hót. Thường xuyên nghe nhầm các phụ âm dễ lẫn lộn như s, x, ch, tr, t, d.
• Khó nghe nơi đông người: Nghe rất rõ khi nói chuyện hai người ở nơi yên tĩnh, nhưng cực kỳ khó khăn khi nói chuyện ở quán ăn, nơi đông người hoặc khi có tiếng ồn nền.
• Các dấu hiệu hành vi thường gặp: Thường xuyên yêu cầu người đối diện lặp lại câu nói, hay nói to hơn bình thường mà không tự biết, bật âm lượng tivi hoặc điện thoại rất lớn khiến người xung quanh khó chịu.
• Triệu chứng đi kèm: Thường xuyên có cảm giác ù tai (tiếng ve kêu, tiếng gió thổi, tiếng vo ve bên trong tai).
• Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám ngay: Điếc đột ngột (mất thính lực hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn ở một bên tai chỉ trong vài giờ), kèm theo chóng mặt dữ dội, đau tai hoặc chảy mủ tai.

Chẩn đoán lãng tai chủ yếu dựa vào các phương pháp đánh giá thính lực từ đơn giản đến chuyên sâu:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ hoặc dược sĩ sẽ hỏi bệnh sử, dùng đèn soi tai (Otoscopy) để kiểm tra xem có bị tắc ráy tai, viêm nhiễm tai giữa hay thủng màng nhĩ hay không.
• Nghiệm pháp âm thoa (Rinne và Weber): Giúp phân biệt nhanh giữa lãng tai dẫn truyền và lãng tai tiếp nhận bằng cách đặt một dụng cụ phát rung lên xương sọ và gần tai.
• Đo thính lực đơn âm (Pure Tone Audiometry): Đây là tiêu chuẩn vàng để xác định mức độ lãng tai. Người bệnh đeo tai nghe và bấm nút khi nghe thấy các âm thanh có tần số từ thấp đến cao với các âm lượng khác nhau. Kết quả biểu diễn trên thính lực đồ (Audiogram).
• Đo nhĩ lượng (Tympanometry): Đánh giá độ linh hoạt của màng nhĩ và hệ thống xương con ở tai giữa.

Bản thân bệnh lãng tai thông thường không có xét nghiệm máu đặc hiệu. Tuy nhiên, các xét nghiệm cận lâm sàng rất quan trọng để tìm kiếm nguyên nhân thứ phát:

• Đo đường huyết đói và HbA1c: Tầm soát bệnh tiểu đường, một nguyên nhân gây tổn thương vi mạch tai trong.
• Xét nghiệm mỡ máu (Lipid profile): Đánh giá nguy cơ xơ vữa động mạch ảnh hưởng đến tưới máu tai.
• Xét nghiệm tự miễn (như ANA, CRP, RF): Được chỉ định nếu nghi ngờ viêm tai trong do bệnh tự miễn, đặc biệt trong các trường hợp giảm thính lực tiến triển nhanh cả hai bên tai.

Chẩn đoán hình ảnh không chỉ định thường quy cho mọi trường hợp lãng tai, mà chỉ áp dụng khi có các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương thực thể hoặc lãng tai không đối xứng:

• Chụp cộng hưởng từ (MRI) vùng não và góc cầu tiểu não: Đây là kỹ thuật có giá trị nhất để loại trừ u dây thần kinh thính giác (U dây thần kinh số VIII) khi người bệnh bị lãng tai và ù tai lệch hẳn một bên.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) xương thái dương: Giúp quan sát chi tiết các cấu trúc xương nhỏ ở tai giữa và tai trong, phát hiện xơ cứng tai, dị dạng bẩm sinh hoặc viêm xương chũm.

Nhiều người coi lãng tai là một phần tất yếu của tuổi già và chủ quan không điều trị. Tuy nhiên, lãng tai không được can thiệp sớm sẽ dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm:

• Sa sút trí tuệ và suy giảm nhận thức: Các nghiên cứu y khoa chứng minh người bị lãng tai có nguy cơ bị mất trí nhớ (Alzheimer) cao gấp 2 đến 5 lần so với người bình thường do não bộ thiếu kích thích âm thanh lâu ngày dẫn đến teo tế bào não thính giác.
• Trầm cảm và cô lập xã hội: Khó khăn trong giao tiếp khiến người bệnh tự ti, ngại tiếp xúc, lâu dần tự cô lập bản thân, dẫn đến buồn chán và trầm cảm sâu sắc.
• Tăng nguy cơ té ngã: Tai trong là nơi chứa cơ quan thăng bằng. Khi tai trong bị tổn thương, khả năng giữ thăng bằng giảm đi, kết hợp với việc giảm nhận biết âm thanh cảnh báo xung quanh làm tăng nguy cơ tai nạn, té ngã ở người già.

Điều trị lãng tai đòi hỏi sự kết hợp giữa y tế, công nghệ hỗ trợ và thay đổi lối sống. Mục tiêu chính là cải thiện khả năng giao tiếp, nâng cao chất lượng cuộc sống và ngăn chặn suy giảm nhận thức:

• Sử dụng thiết bị hỗ trợ thính giác: Đây là giải pháp hiệu quả và phổ biến nhất. Máy trợ thính giúp khuếch đại âm thanh phù hợp với tần số bị mất của từng người.
• Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): Giúp người bệnh thích nghi với tình trạng lãng tai và tiếng ù tai đi kèm, giải tỏa lo âu căng thẳng.
• Kiểm soát tốt bệnh lý nền: Điều trị tích cực bệnh tiểu đường, huyết áp cao và mỡ máu để bảo vệ mạch máu nuôi dưỡng tai.
• Bảo vệ tai khỏi tiếng ồn: Tránh xa nguồn ồn lớn, sử dụng chụp tai chống ồn khi phải làm việc trong môi trường ồn ào.

Với tư cách là một dược sĩ, tôi xin lưu ý rằng hiện nay chưa có loại thuốc nào có thể phục hồi hoàn toàn các tế bào lông tai trong đã bị chết. Tuy nhiên, một số nhóm thuốc có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ điều trị và kiểm soát triệu chứng:

• Corticosteroid đường uống hoặc tiêm xuyên màng nhĩ (như Methylprednisolon, Dexamethason): Đây là chỉ định đầu tay mang tính cấp cứu trong trường hợp điếc đột ngột do viêm hoặc thiếu máu cục bộ tai trong, cần dùng càng sớm càng tốt (trong vòng 72 giờ đầu).
• Thuốc tăng cường tuần hoàn tai trong (như Betahistine, Ginkgo Biloba): Giúp giãn mạch, tăng lưu lượng máu nuôi dưỡng các tế bào thính giác và giảm cảm giác ù tai, chóng mặt kèm theo.
• Các vitamin nhóm B (B1, B6, B12) và Acid folic: Hỗ trợ bảo vệ bao myelin của dây thần kinh thính giác, giảm tích tụ homocysteine gây hại mạch máu tai.
• LƯU Ý ĐẶC BIỆT TỪ DƯỢC SĨ: Hãy luôn báo cho bác sĩ và dược sĩ các thuốc bạn đang dùng. Tuyệt đối tránh tự ý mua thuốc giảm đau nhóm NSAIDs (như Ibuprofen, Naproxen) hoặc kháng sinh nhóm Aminoglycosid dùng bừa bãi vì chúng có thể làm tăng nặng tình trạng lãng tai.

Can thiệp ngoại khoa được chỉ định cho các trường hợp lãng tai có nguyên nhân cơ học hoặc khi máy trợ thính không còn hiệu quả:

• Cấy ốc tai điện tử (Cochlear Implant): Đây là một bước tiến vĩ đại của y học dành cho bệnh nhân bị điếc sâu hoặc điếc hoàn toàn cả hai tai do tổn thương tai trong mà máy trợ thính không giúp ích được. Thiết bị này sẽ chuyển đổi âm thanh thành tín hiệu điện và kích thích trực tiếp dây thần kinh thính giác.
• Phẫu thuật hốc tai/Màng nhĩ (Tympanoplasty): Vá lại màng nhĩ bị thủng hoặc tạo hình chuỗi xương con bị tổn thương do viêm tai giữa mạn tính.
• Phẫu thuật thay thế xương bàn đạp (Stapedectomy): Dành riêng cho bệnh nhân xơ cứng tai (Otosclerosis), thay thế xương bàn đạp bị xơ cứng bằng một xương nhân tạo nhỏ để khôi phục khả năng truyền âm.

Phục hồi chức năng thính giác là một quá trình kiên trì giúp người bệnh tái hòa nhập cuộc sống tốt nhất tại nhà:

• Luyện nghe với máy trợ thính: Khi mới đeo máy trợ thính, não bộ cần thời gian (khoảng 1 - 3 tháng) để học cách làm quen lại với những âm thanh đã lâu không nghe thấy. Hãy bắt đầu đeo ở môi trường yên tĩnh từ 1-2 tiếng mỗi ngày, sau đó tăng dần thời gian và đeo ở nơi ồn ào hơn.
• Tập trung quan sát (Đọc mấp máy môi): Kết hợp giữa việc nghe âm thanh và quan sát chuyển động môi, nét mặt của người nói để hiểu rõ hơn nội dung câu chuyện.
• Các bài tập kích thích não bộ: Chơi các trò chơi trí tuệ, đọc sách thành tiếng, nghe nhạc nhẹ để giữ cho vỏ não thính giác luôn hoạt động tích cực.

Tầm soát thính lực là chìa khóa vàng để phát hiện sớm lãng tai trước khi nó gây ra các biến chứng về tâm lý và trí tuệ:

• Trẻ sơ sinh: Cần được đo thính lực sàng lọc trong vòng 24 - 48 giờ sau sinh để phát hiện dị tật thính giác bẩm sinh, can thiệp trước 6 tháng tuổi giúp trẻ phát triển ngôn ngữ bình thường.
• Người lớn từ 50 tuổi trở lên: Khuyến cáo nên đo thính lực định kỳ 3 năm một lần.
• Người làm việc trong môi trường tiếng ồn lớn: Cần được kiểm tra thính lực hàng năm để phát hiện sớm các tổn thương thính giác do nghề nghiệp và có biện pháp bảo hộ kịp thời.

Để giữ gìn đôi tai luôn khỏe mạnh và ngăn ngừa lãng tai sớm, dược sĩ gia đình khuyên bạn nên thực hiện các biện pháp chủ động sau:

• Quy tắc 60/60 khi dùng tai nghe: Không nghe nhạc qua tai nghe vượt quá 60% mức âm lượng tối đa và không nghe liên tục quá 60 phút mỗi lần. Hãy ưu tiên dùng loại tai nghe chụp tai có tính năng chống ồn chủ động thay vì tai nghe nhét tai.
• Sử dụng đồ bảo hộ tai: Đeo nút bịt tai chống ồn khi đi xem ca nhạc, bắn pháo hoa, sử dụng máy cắt, máy khoan hoặc khi làm việc trong môi trường ồn ào.
• Dinh dưỡng bảo vệ tai: Bổ sung đầy đủ các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, kẽm, magiê và vitamin nhóm B trong bữa ăn hàng ngày.
• Không dùng tăm bông ngoáy sâu vào tai: Ráy tai có cơ chế tự đẩy ra ngoài. Việc dùng tăm bông ngoáy sâu dễ làm đẩy ráy tai vào sâu hơn gây tắc nghẽn hoặc làm tổn thương, rách màng nhĩ.
• Tiêm phòng đầy đủ: Tiêm vắc-xin phòng bệnh sởi, quai bị, rubella, viêm màng não cho trẻ em vì đây là những bệnh truyền nhiễm có thể gây điếc biến chứng.

Tiên lượng của bệnh lãng tai phụ thuộc rất nhiều vào nguyên nhân và thời điểm phát hiện. Đối với lãng tai tuổi già, đây là một quá trình tiến triển tự nhiên, không thể đảo ngược nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt. Nếu được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời bằng máy trợ thính thích hợp, người bệnh hoàn toàn có thể sống vui vẻ, giao tiếp bình thường, ngăn ngừa được biến chứng sa sút trí tuệ và trầm cảm. Hãy luôn giữ một tinh thần lạc quan, chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ gia đình và các chuyên gia y tế để cùng chung sống hòa bình với tình trạng này.

Bộ Y tế Việt Nam; Tổ chức Y tế Thế giới (WHO); Hiệp hội Thính học Hoa Kỳ (ASA); Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh Tai Mũi Họng - Bộ Y tế; UpToDate 2023.